Kinesiotaping

Kinesiology taping — co kolorowa taśma naprawdę robi ze skórą, mięśniem i bólem

Przed igrzyskami w Pekinie w 2008 roku producent rozdał 50 000 rolek taśmy sportowcom z 58 krajów [2]. Kilka dni później kolorowe pasy na ramionach medalistów obiegły świat i metoda, którą japoński chiropraktyk Kenzo Kase opracował w latach 70. jako mniej krępującą alternatywę dla sztywnego tape'u, z niszowego narzędzia stała się globalnym produktem. Kolejność jest tu istotna: kinesiology taping upowszechnił się dzięki obrazowi, a badania dopiero potem próbowały dogonić obietnice z podręcznika metody. W tym wpisie: co taśma miała robić według twórcy, co da się pod nią zmierzyć naprawdę, jak wypada w badaniach z wiarygodną grupą pozorowaną, komu jej nie zakładam i czym różni się od sztywnego tape'u sportowego.

Spis treści

1. Na czym pracuje kinesiology taping — cztery obietnice z podręcznika metody

2. Co naprawdę dzieje się pod taśmą

3. Co pokazują badania

4. Przeciwwskazania

5. Wskazania

6. Różnice: kinesiology taping a sztywny tape sportowy

7. Moje zdanie kliniczne

8. Piśmiennictwo

1. Na czym pracuje kinesiology taping — cztery obietnice z podręcznika metody

To elastyczna taśma bawełniana z klejem akrylowym nanoszonym falistym wzorem, rozciągliwa wzdłuż długiej osi i praktycznie nierozciągliwa w poprzek. Nie ma w niej leku ani substancji czynnej — jedyne, co wnosi do układu, to siła mechaniczna przyłożona do skóry i jej konsekwencje.

W podręczniku metody [1] taśma pracuje na czterech rzeczach naraz:

• ból — przez modulację bodźców z mechanoreceptorów skóry;

• obrzęk i zastój chłonny — przez uniesienie naskórka i zwiększenie przestrzeni podskórnej;

• napięcie i praca mięśnia — przez „facylitację" lub „inhibicję", zależnie od kierunku aplikacji;

• propriocepcja i kontrola ruchu — przez ciągłe czucie taśmy na skórze.

To lista obiektów działania, a nie lista wykazanych efektów — i tak proponuję ją czytać przez resztę wpisu, bo każda z tych czterech obietnic ma inny status dowodowy. Producent deklaruje też, że efekt zależy od poprawnej aplikacji, czego uczy się na osobnych kursach — to twierdzenie samo w sobie jest testowalne i, jak się zaraz okaże, zostało przetestowane.

Jedno rozróżnienie terminologiczne na start: kinesiology taping (KT) to nazwa ogólna techniki, a Kinesio Tape® to nazwa handlowa konkretnego producenta. W badaniach używano taśm różnych marek.

2. Co naprawdę dzieje się pod taśmą

Rozłożę mechanizm na cztery poziomy — od tego, co zmierzono bezpośrednio, po to, co pozostaje spekulacją.

Poziom skóry i tkanek pod nią. To jedyny poziom z twardym, obiektywnym pomiarem. Analiza MRI odkształceń po aplikacji taśmy wykazała, że deformacja tkanek nie jest ograniczona do warstwy powierzchownej ani zgodna z kierunkiem naklejenia i rozkłada się niejednorodnie w obrębie całej kończyny, obejmując także mięśnie synergistyczne [3]. Ten wynik uderza w obie skrajności naraz: obala „to tylko plaster na skórze", ale też obala „unoszę skórę dokładnie tam, gdzie nakleiłem". Odkształcenie jest realne — nie jest jednak sterowalne z precyzją, jaką sugerują schematy aplikacji.

Poziom naczyniowy i limfatyczny. Tu obietnica jest najsłabiej podparta. Uzasadnienie z podręcznika — fałdy skórne (convolutions) unoszą naskórek, obniżają ciśnienie w tkance podskórnej i udrażniają naczynia chłonne [1] — nie ma bezpośredniego potwierdzenia pomiarowego u ludzi, a dane z MRI [3] podważają założenie, że efekt mechaniczny da się skierować tam, gdzie chcemy.

Poziom nerwowo-mięśniowy. Hipoteza „facylitacji" i „inhibicji" zależnej od kierunku naklejenia jest w metodzie traktowana jako zasada techniczna. Metaanaliza 19 badań (530 osób, 48 porównań siły mięśniowej) dała łączny efekt r = 0,05 (95% CI: −0,23 do 0,34) — czyli pomijalny, i to niezależnie od grupy mięśniowej [7]. Sęk w tym, że gdyby kierunek aplikacji przełączał mięsień między dwoma trybami pracy, spodziewalibyśmy się różnicy wyraźnej i powtarzalnej. Nie ma jej.

Poziom kontekstowy. Taśma jest kolorowa, widoczna, zostaje na ciele kilka dni i przypomina o sobie przy każdym ruchu. To bardzo silny nośnik efektu nieswoistego: oczekiwania, poczucia, że „coś się dzieje", i przyzwolenia na ruch. Nie deprecjonuję tego mechanizmu — zmniejszenie lęku przed obciążeniem realnie zmienia zachowanie pacjenta. Ale to nie jest mechanizm obiecywany przez metodę, a mieszanie tych dwóch rzeczy jest źródłem większości nieporozumień wokół taśmy.

Czego to nie przesądza: z faktu, że taśma odkształca tkanki [3], nie wynika, że odkształcenie przekłada się na ból albo funkcję. Odkształcenie jest zjawiskiem fizycznym, ulga — klinicznym. Most między nimi trzeba zbudować danymi, a nie założyć.

3. Co pokazują badania

Kinesiology taping ma nietypowo dobrą sytuację metodologiczną: da się dla niego zrobić wiarygodny sham (aplikację pozorowaną). Tę samą taśmę można nakleić bez napięcia albo w innej konfiguracji, a pacjent nie odróżni jej od aplikacji „prawidłowej". Dzięki temu wiemy o tej metodzie więcej niż o wielu technikach manualnych.

Przeglądy systematyczne. Przegląd 12 badań randomizowanych (495 uczestników, średnia jakość 6,1 punktu w 10-punktowej skali PEDro) wykazał, że taśma nie była lepsza od aplikacji pozorowanej ani od aktywnych grup porównawczych; tam, gdzie wypadała lepiej, wielkości efektu były małe i prawdopodobnie nieistotne klinicznie albo badania miały niską jakość [4]. Wcześniejsza metaanaliza w medycynie sportowej określiła skuteczność przeciwbólową taśmy jako trywialną — bez wyników istotnych klinicznie [2].

Metaanaliza 17 badań w bólu przewlekłym (utrzymującym się ponad 4 tygodnie) dała wynik bardziej zniuansowany: w porównaniu z interwencją minimalną taśma zmniejszała ból (łączne SMD = −0,36; 95% CI: −0,64 do −0,09; p = 0,009), ale nie okazała się lepsza od innych metod leczenia ani pod względem bólu, ani niesprawności [6].

Twarde dane pierwotne — najciekawsza część. Najmocniejsze badanie nie pytało „czy taśma działa", tylko czy działa to, co metoda uważa za swój składnik czynny. 148 pacjentów z przewlekłym niespecyficznym bólem krzyża otrzymało 8 sesji w ciągu 4 tygodni: grupa eksperymentalna — aplikację zgodną z podręcznikiem (napięcie 10–15%, wytworzenie fałdów skórnych), grupa kontrolna — tę samą taśmę bez napięcia [5].

Autorzy podsumowali to zdaniem, że wyniki podważają proponowany mechanizm działania metody [5]. Ja czytam to tak: fałdy skórne — sygnaturowy element techniki — nie okazały się potrzebne do uzyskania efektu na bólu i niesprawności. Jeśli pacjentowi po taśmie jest lepiej, poprawa najprawdopodobniej nie pochodzi stamtąd, skąd według metody powinna. Jedna różnica jednak wyszła: w subiektywnej ocenie „na ile mi się poprawiło" grupa z prawidłową aplikacją wypadła lepiej. To spójny obraz efektu, który jest bardziej odczuciem niż zmianą wyniku pomiaru.

Obrzęk chłonny — obszar, w którym najczęściej pokłada się nadzieje. Metaanaliza 7 badań u kobiet po leczeniu raka piersi pokazała, że wszystkie badania odnotowały zmniejszenie obwodu lub objętości kończyny przed vs po terapii, ale w porównaniu z grupą kontrolną i innymi metodami różnicy nie było (SMD = 0,04; 95% CI: −0,24 do 0,33), przy średniej jakości 4,7 punktu w skali PEDro [8]. Haczyk w interpretacji: „nie gorzej niż bandażowanie" to inne twierdzenie niż „działa" — ale w praktyce klinicznej bywa użyteczne. W badaniu naprzemiennym u 30 kobiet taśma dawała nawet większą redukcję względnej objętości kończyny niż rękaw uciskowy, przy lepszym komforcie [9]; to jednak mała próba i pojedynczy wynik, nie podstawa do zmiany standardu.

Poziom dowodów. W bólu mięśniowo-szkieletowym mamy kilkanaście RCT i kilka przeglądów — czyli formalnie wysoką pozycję w hierarchii, przy wynikach w większości negatywnych albo nieistotnych klinicznie. To rzadka i cenna sytuacja: nie mówimy „nie wiemy, bo nikt nie zbadał", tylko „zbadano nieźle i przewagi nad aplikacją pozorowaną nie widać". W obrzęku chłonnym jakość badań jest wyraźnie niższa (średnio 4,7/10 PEDro [8]) i tam „nie wiemy" jest uczciwsze.

Czego konkretnie nie wiemy: czy istnieje podgrupa pacjentów odpowiadająca lepiej niż przeciętna (badania analizowały grupy jako całość); czy czas noszenia — 3 dni versus 5 dni — cokolwiek zmienia w wyniku; i czy efekt proprioceptywny widoczny w krótkich testach laboratoryjnych utrzymuje się w codziennym funkcjonowaniu.

Ciekawostka na marginesie — kolor. Badanie mechaniczne 380 próbek taśm 19 marek w 4 kolorach wykazało istotne różnice między markami w gramaturze, sile maksymalnej, wstępnym wydłużeniu i procentowej rozciągliwości (p < 0,001) [10]. Czyli: taśmy różnią się fizycznie, a niektóre parametry różnią się nawet między kolorami tej samej klasy produktu. Nie ma natomiast danych, żeby te różnice przekładały się na efekt kliniczny — a już na pewno nie w sposób, w jaki opowiada o tym marketing „koloru dobranego do pacjenta".

4. Przeciwwskazania

Bezwzględne

• rany otwarte, niezagojone blizny pooperacyjne, oparzenia — naklejanie na uszkodzoną skórę zwiększa ryzyko infekcji i uszkodzenia naskórka przy zdejmowaniu;

• aktywne zakażenie skóry w miejscu aplikacji (róża, cellulitis, grzybica, opryszczka);

• potwierdzona alergia na klej akrylowy;

• podejrzenie zakrzepicy żył głębokich — obrzęk kończyny o niejasnej przyczynie wymaga diagnostyki, nie taśmy;

• guz lub zgrubienie o nieustalonym charakterze w polu aplikacji.

Względne

• skóra krucha — wiek podeszły, przewlekła steroidoterapia, choroby tkanki łącznej, stan po radioterapii w polu aplikacji;

• zaburzenia czucia (np. neuropatia cukrzycowa) — pacjent może nie zgłosić podrażnienia, bo go nie poczuje;

• niewydolność serca lub nerek z obrzękami — aplikacja „limfatyczna" może maskować narastanie obrzęku będącego objawem dekompensacji;

• ciąża — unikam powłok brzusznych i okolicy lędźwiowo-krzyżowej w I trymestrze, bardziej z ostrożności niż z powodu udokumentowanego ryzyka;

• czynne leczenie onkologiczne — nie z powodu mitycznego „rozsiewu przez limfę", tylko dlatego, że skóra po chemio- i radioterapii jest wrażliwa, a decyzja o terapii przeciwobrzękowej należy do zespołu prowadzącego.

Najpoważniejsze ryzyko

Kinesiology taping to jedna z najbezpieczniejszych technik, jakimi dysponujemy — i to jest jej najmocniejszy realny argument. Zagrożenie ma charakter pośredni: taśma naklejona na obrzęk o nierozpoznanej przyczynie albo na ból wymagający diagnostyki opóźnia rozpoznanie. Ryzykiem nie jest tu taśma, tylko przekonanie, że coś już się zrobiło.

Skala zdarzeń niepożądanych

Powikłania są skórne i łagodne: rumień, świąd, kontaktowe zapalenie skóry, rzadziej pęcherze przy nadmiernym napięciu na końcach aplikacji. W badaniach klinicznych raportowane są sporadycznie i przemijają po zdjęciu taśmy; nie ma doniesień o powikłaniach ogólnoustrojowych.

5. Wskazania

Sytuacje, w których po taśmę sięgam:

• potrzeba ciągłej informacji zwrotnej o pozycji — np. przypomnienie o ustawieniu łopatki między sesjami, gdy pacjent ma konkretny wzorzec do wytrenowania;

• obrzęk chłonny po leczeniu onkologicznym jako element terapii przeciwzastoinowej, zwłaszcza gdy pacjentka źle toleruje bandażowanie lub rękaw [8,9];

• wczesna faza po urazie, gdy celem jest to, żeby pacjent zaczął się ruszać, a nie żeby taśma coś naprawiła;

• most do ćwiczeń — osoba bojąca się obciążyć kończynę z taśmą często obciąży ją wcześniej, a ćwiczenie ma dowody, których taśma nie ma.

Sytuacje, w których nie sięgam: jako leczenie samodzielne, jako sposób na „ustabilizowanie" stawu, jako metoda „regeneracji" tkanki i wszędzie tam, gdzie zajęłaby czas przeznaczony na trening.

Ramka kliniczna. Wskazaniem nie jest rozpoznanie ani obecność bolesnego miejsca — jest nim konkretny cel na tę jedną sesję: pacjent ma między wizytami czuć, gdzie jest jego łopatka; ma spróbować obciążyć nogę; ma tolerować terapię przeciwobrzękową. Jeśli nie umiem dokończyć zdania „naklejam tę taśmę, żeby…" czymś sprawdzalnym za tydzień, to nie mam wskazania — mam nawyk.

6. Różnice: kinesiology taping a sztywny tape sportowy

Obie techniki wyglądają na zdjęciu podobnie i mają zupełnie inne zadanie. To najczęstsze pomylenie, jakie widzę u studentów — i, co ciekawe, właśnie z tego pomylenia metoda się narodziła: Kase projektował taśmę jako mniej krępującą alternatywę dla sztywnego tapingu [2].

Tu robi się nieoczywiście: sztywny tape ma lepiej uchwytny efekt mechaniczny, ale dotyczy on wąskiego zastosowania. Kinesiology taping jest wygodniejszy i bezpieczniejszy, ale nie stabilizuje stawu — i nie powinien być proponowany jako zamiennik sztywnej aplikacji tam, gdzie chodzi o ochronę przed powtórnym urazem. To dwa różne narzędzia, nie dwie wersje tego samego.

7. Moje zdanie kliniczne

Mój werdykt: kinesiology taping jest tanim i bezpiecznym narzędziem, którego efekt niemal na pewno nie pochodzi z mechanizmu opisanego w podręczniku metody. Badania z wiarygodną aplikacją pozorowaną konsekwentnie nie znajdują przewagi aplikacji „prawidłowej" [4,5,6], a element uznawany za składnik czynny — fałdy skórne — okazał się zbędny dla wyniku [5]. Historia z Pekinu z pierwszego akapitu domyka się tu sama: metoda rozeszła się po świecie dzięki widoczności, a widoczność do dziś robi za dowód.

Jednocześnie nie wyrzucam taśmy z gabinetu i nie uważam jej stosowania za nieuczciwe — pod jednym warunkiem: nie obiecuję pacjentowi mechanizmu, którego nie ma. Mówię wprost, że taśma nie zregeneruje tkanki, nie „udrożni limfy" i nie zastąpi treningu, ale może sprawić, że przez najbliższe trzy dni będzie mu wygodniej się ruszać — i że to jest cała jej rola. Ta rozmowa trwa dwadzieścia sekund i jest ważniejsza niż wzór aplikacji.

Co możesz zrobić jako pacjent: traktuj taśmę jak dodatek, nie jak zabieg. Jeśli po naklejeniu jest ci lepiej — wykorzystaj to na ruch, bo to ruch pracuje. Jeśli słyszysz, że taśma „uwalnia powięź", „drenuje toksyny" albo że kolor ma znaczenie terapeutyczne — dopytaj, skąd to wiadomo. I nie naklejaj taśmy na obrzęk, którego przyczyny nikt nie ustalił.

Co warto wiedzieć jako student lub fizjoterapeuta: to modelowy temat do ćwiczenia myślenia EBM, bo pozwala rozdzielić trzy pytania, które w praktyce się zlepiają — czy coś się fizycznie dzieje (tak, tkanka się odkształca [3]), czy to właśnie odpowiada za efekt (dane mówią, że raczej nie [5]) i czy pacjentowi jest lepiej (bywa, że tak, głównie mechanizmem nieswoistym). Umiejętność trzymania tych trzech pytań osobno przyda ci się przy każdej kolejnej metodzie, którą ktoś ci sprzeda.

8. Piśmiennictwo

1. Kase K, Wallis J, Kase T. Clinical Therapeutic Applications of the Kinesio Taping Method. 2nd ed. Tokyo: Ken Ikai Co Ltd; 2003.

2. Williams S, Whatman C, Hume PA, Sheerin K. Kinesio taping in treatment and prevention of sports injuries: a meta-analysis of the evidence for its effectiveness. Sports Med. 2012;42(2):153–164. doi:10.2165/11594960-000000000-00000

3. Pamuk U, Yucesoy CA. MRI analyses show that kinesio taping affects much more than just the targeted superficial tissues and causes heterogeneous deformations within the whole limb. J Biomech. 2015;48(16):4262–4270. doi:10.1016/j.jbiomech.2015.10.036

4. Parreira PCS, Costa LCM, Hespanhol LC Jr, Lopes AD, Costa LOP. Current evidence does not support the use of Kinesio Taping in clinical practice: a systematic review. J Physiother. 2014;60(1):31–39. doi:10.1016/j.jphys.2013.12.008

5. Parreira PCS, Costa LCM, Takahashi R, Hespanhol LC Jr, Luz MA Jr, Silva TM, Costa LOP. Kinesio Taping to generate skin convolutions is not better than sham taping for people with chronic non-specific low back pain: a randomised trial. J Physiother. 2014;60(2):90–96. doi:10.1016/j.jphys.2014.05.003

6. Lim ECW, Tay MGX. Kinesio taping in musculoskeletal pain and disability that lasts for more than 4 weeks: is it time to peel off the tape and throw it out with the sweat? A systematic review with meta-analysis focused on pain and also methods of tape application. Br J Sports Med. 2015;49(24):1558–1566. doi:10.1136/bjsports-2014-094151

7. Csapo R, Alegre LM. Effects of Kinesio taping on skeletal muscle strength — a meta-analysis of current evidence. J Sci Med Sport. 2015;18(4):450–456. doi:10.1016/j.jsams.2014.06.014

8. Kasawara KT, Mapa JMR, Ferreira V, Added MAN, Shiwa SR, Carvas N Jr, Batista PA. Effects of Kinesio Taping on breast cancer-related lymphedema: a meta-analysis in clinical trials. Physiother Theory Pract. 2018;34(5):337–345. doi:10.1080/09593985.2017.1419522

9. Pajero Otero V, García Delgado E, Martín Cortijo C, Romay Barrero HM, de Carlos Iriarte E, Avendaño-Coy J. Kinesio taping versus compression garments for treating breast cancer-related lymphedema: a randomized, cross-over, controlled trial. Clin Rehabil. 2019. doi:10.1177/0269215519874107

10. Selva F, Pardo A, Aguado X, Montava I, Gil-Santos L, Barrios C. A study of reproducibility of kinesiology tape applications: review, reliability and validity. BMC Musculoskelet Disord. 2019;20(1):153. doi:10.1186/s12891-019-2533-0

Nota o poziomie dowodów i ograniczeniach. Wpis opiera się na przeglądach systematycznych i badaniach randomizowanych, w tym z wiarygodną grupą pozorowaną — dla tej metody to sytuacja korzystna, bo pozorowaną aplikację da się wykonać przekonująco. Najlepiej udokumentowane są: brak przewagi aplikacji zgodnej z podręcznikiem nad aplikacją bez napięcia w przewlekłym bólu krzyża [5] oraz pomijalny wpływ na siłę mięśniową [7]. Najsłabiej udokumentowane pozostają: zastosowanie w obrzęku chłonnym (7 badań, średnia jakość 4,7/10 w skali PEDro [8]), efekt proprioceptywny poza warunkami laboratoryjnymi oraz istnienie podgrup lepiej odpowiadających na terapię. Do weryfikacji przed publikacją: dane bibliograficzne pozycji [9] (numer tomu i strony) oraz aktualność stanu wiedzy po 2019 roku — w obrzęku chłonnym po raku piersi ukazały się nowsze przeglądy, warto sprawdzić, czy zmieniają obraz. Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani konsultacji.